Dân ca Quan họ Bắc Ninh là một trong những loại hình nghệ thuật dân gian tiêu biểu của vùng Kinh Bắc, gắn với đời sống văn hóa, phong tục và sinh hoạt cộng đồng của người dân nơi đây. Năm 2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Những câu hát giao duyên của vùng Kinh Bắc
Quan họ là hình thức hát giao duyên, chủ yếu được thể hiện giữa các nhóm liền anh và liền chị. Những câu hát được trao đổi qua hình thức đối đáp, với lời ca giàu hình ảnh, thể hiện tình cảm, sự tinh tế trong giao tiếp và nét đẹp văn hóa của người dân vùng Kinh Bắc.
Dân ca Quan họ Bắc Ninh – Di sản văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc. Ảnh minh họa
Trong sinh hoạt Quan họ truyền thống, người hát thường không chỉ chú trọng đến giai điệu mà còn đề cao cách ứng xử. Từ lời mời trầu, cách xưng hô đến trình tự hát đều có những quy ước riêng, tạo nên không gian giao lưu văn hóa đặc trưng.
Quan họ thường xuất hiện trong các dịp lễ hội, ngày hội làng và những cuộc gặp gỡ giữa các cộng đồng. Những câu hát mời bạn, hát đối đáp rồi hát giã bạn tạo thành một mạch sinh hoạt văn hóa gắn kết giữa con người với con người.
Làn điệu và lời ca phong phú
Một trong những nét đặc sắc của Dân ca Quan họ Bắc Ninh là hệ thống làn điệu và lời ca phong phú. Theo UNESCO, Quan họ có hơn 400 lời ca với 213 biến thể giai điệu.
Nội dung lời ca đề cập đến nhiều cung bậc tình cảm, từ tình yêu, nỗi nhớ, niềm vui gặp gỡ đến tình cảm giữa bạn bè và cộng đồng. Qua những câu hát, cách ứng xử của người Kinh Bắc được thể hiện một cách mềm mại, kín đáo và giàu tính biểu cảm.
Kỹ thuật hát cũng tạo nên dấu ấn riêng của Quan họ. Các lối hát như hát vang, hát rền, hát nền và hát nảy góp phần tạo nên âm hưởng đặc trưng, vừa sâu lắng vừa có sức lan tỏa.
Liền anh, liền chị và nét đẹp trong trang phục
Hình ảnh liền anh, liền chị trong trang phục truyền thống là một phần không thể thiếu của không gian Quan họ.
Liền chị thường mặc áo mớ ba, mớ bảy, đội nón quai thao. Liền anh thường mặc áo dài, áo the, đội khăn xếp. Cùng với tiếng hát, những bộ trang phục truyền thống tạo nên hình ảnh đặc trưng của văn hóa Kinh Bắc.
Trong Quan họ truyền thống, liền anh, liền chị có những quy tắc ứng xử riêng với bạn hát. Mối quan hệ giữa các cặp hát được xây dựng trên sự trân trọng, tình cảm và tinh thần giao lưu văn hóa cộng đồng.
Di sản được UNESCO ghi danh
Ngày 30/9/2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Việc ghi danh khẳng định giá trị của Quan họ không chỉ đối với cộng đồng địa phương mà còn đối với kho tàng di sản văn hóa của nhân loại. Đây cũng là cơ sở để các hoạt động bảo tồn, truyền dạy và phát huy giá trị Quan họ được quan tâm hơn.
Công tác bảo tồn Quan họ được thực hiện thông qua nhiều hình thức như truyền dạy cho thế hệ trẻ, duy trì các câu lạc bộ, tổ chức hoạt động giao lưu, biểu diễn và tạo điều kiện để nghệ nhân tiếp tục trao truyền những làn điệu truyền thống.
Sức sống của Quan họ trong đời sống hôm nay
Từ những làn điệu giao duyên trong các làng quê Kinh Bắc, Quan họ ngày nay đã trở thành một biểu tượng văn hóa của Bắc Ninh và được giới thiệu tại nhiều chương trình văn hóa, nghệ thuật trong và ngoài nước.
Mỗi câu hát được cất lên góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây cũng là nền tảng để Dân ca Quan họ Bắc Ninh tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, trở thành một phần đặc sắc trong bức tranh văn hóa Việt Nam.
